Σύνθεση μητρικού γάλακτος: Τι περιέχει το μητρικό γάλα;

Είναι πλούσιο σε θρεπτικά συστατικά που τρέφουν και προστατεύουν το μωρό σας, αλλά γνωρίζατε ότι η σύνθεση του μητρικού γάλακτος ποικίλλει με την πάροδο του χρόνου; Μάθετε τι περιέχει το μητρικό γάλα και πώς αλλάζει για να καλύψει τις ανάγκες του μωρού σας.

Ως πρώτη τροφή του μωρού σας, ίσως περιμένετε τα συστατικά του μητρικού γάλακτος να περιλαμβάνουν βασικά απαραίτητα θρεπτικά συστατικά, όπως υδατάνθρακες, πρωτεΐνες και λίπη, καθώς και νερό για να διατηρείται το μωρό σας ενυδατωμένο, πράγμα που πράγματι κάνει.¹ Ωστόσο, το μητρικό γάλα δεν είναι μια συνηθισμένη τροφή – έχει μεγαλύτερη αξία πέρα από τη διατροφική.

Από τι αποτελείται το μητρικό γάλα;

Ακολουθούν μερικά από τα άλλα συστατικά του ανθρώπινου γάλακτος που υπάρχουν σε κάθε γεύμα, πολλά από τα οποία δεν μπορούν να αναπαραχθούν:

• Εκατομμύρια ζωντανά κύτταρα. Αυτά περιλαμβάνουν λευκά αιμοσφαίρια που ενισχύουν το ανοσοποιητικό σύστημα, καθώς και βλαστικά κύτταρα, τα οποία μπορεί να βοηθήσουν στην ανάπτυξη και την επούλωση των οργάνων.²
• Περισσότερες από 1.000 πρωτεΐνες³ που βοηθούν το μωρό σας να μεγαλώσει και να αναπτυχθεί, ενεργοποιούν το ανοσοποιητικό του σύστημα και αναπτύσσουν και προστατεύουν τους νευρώνες στον εγκέφαλο.
• Όλες οι πρωτεΐνες του μητρικού γάλακτος αποτελούνται από αμινοξέα. Υπάρχουν περισσότερα από 20 από αυτά τα συστατικά στο γάλα σας. Μερικά από αυτά, που ονομάζονται νουκλεοτίδια, αυξάνονται τη νύχτα και οι επιστήμονες πιστεύουν ότι μπορεί να προκαλούν ύπνο.^4,5
• Πάνω από 200 σύνθετα σάκχαρα που ονομάζονται ολιγοσακχαρίτες⁶ και λειτουργούν ως πρεβιοτικά, τροφοδοτώντας τα «καλά βακτήρια» στο έντερο του μωρού σας. Επίσης, εμποδίζουν τις λοιμώξεις να εισέλθουν στην κυκλοφορία του αίματος και μειώνουν τον κίνδυνο φλεγμονής του εγκεφάλου.
• Περισσότερα από 40 ένζυμα.⁷ Τα ένζυμα είναι καταλύτες που επιταχύνουν τις χημικές αντιδράσεις στο σώμα. Αυτά που περιέχονται στο γάλα σας έχουν διάφορους ρόλους όπως η ενίσχυση της πέψης και του ανοσοποιητικού συστήματος του μωρού σας, καθώς και η βοήθεια στην απορρόφηση του σιδήρου.
• Αυξητικοί παράγοντες  που υποστηρίζουν την υγιή ανάπτυξη.¹ Αυτοί επηρεάζουν πολλά μέρη του σώματος του μωρού σας, συμπεριλαμβανομένων των εντέρων, των αιμοφόρων αγγείων, του νευρικού συστήματος και των αδένων, που εκκρίνουν ορμόνες.
• Όσον αφορά τις ορμόνες, το μητρικό γάλα περιέχει πολλές από αυτές!⁷ Αυτές οι έξυπνες χημικές ουσίες στέλνουν μηνύματα μεταξύ των ιστών και των οργάνων για να διασφαλίσουν την ορθή λειτουργία τους. Ορισμένες βοηθούν στη ρύθμιση της όρεξης και των συνηθειών ύπνου του μωρού σας, και μάλιστα ενισχύουν τον δεσμό μεταξύ σας.
• Βιταμίνες και μέταλλα – θρεπτικά συστατικά που υποστηρίζουν την υγιή ανάπτυξη και τη λειτουργία των οργάνων, καθώς και τη δημιουργία των δοντιών και των οστών του μωρού σας.¹
• Αντισώματα, γνωστά και ως ανοσοσφαιρίνες. Υπάρχουν πέντε βασικές μορφές αντισωμάτων και όλες αυτές βρίσκονται στο γάλα σας.⁸ Προστατεύουν το μωρό σας από ασθένειες και λοιμώξεις εξουδετερώνοντας βακτήρια και ιούς.
• Ίσως έχετε ακούσει για τα μακράς αλυσίδας λιπαρά οξέα, καθώς παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη του νευρικού συστήματος του μωρού σας, καθώς και στην υγιή ανάπτυξη του εγκεφάλου και των ματιών.⁹ Και, όπως έχετε μαντέψει, υπάρχουν πολλά από αυτά και στο γάλα σας!
• 1.400 μικροRNA, τα οποία θεωρείται ότι ρυθμίζουν την έκφραση των γονιδίων, καθώς και βοηθούν στην πρόληψη ή την αναστολή της ανάπτυξης ασθενειών, υποστηρίζουν το ανοσοποιητικό σύστημα του μωρού σας και παίζουν ρόλο στην αναδιαμόρφωση του μαστού.¹⁰
• Αν και η λίστα είναι μεγάλη, αυτά είναι μόνο μερικά από τα συστατικά του μητρικού γάλακτος – και οι επιστήμονες συνεχίζουν να ανακαλύπτουν και άλλα. Είναι αξιοσημείωτο ότι τα επίπεδα αυτών των συστατικών μπορεί να μεταβάλλονται με την πάροδο του χρόνου, ανάλογα με την ηλικία και τις ανάγκες του μωρού σας.

Ας ξεκινήσουμε από την αρχή…

Οι πρώτες ημέρες: Πρωτόγαλα

Το πρώτο γάλα που παράγουν οι μαστοί μετά τη γέννηση του μωρού σας ονομάζεται πρωτόγαλα.
Αυτό το παχύρρευστο, κολλώδες γάλα συχνά αποκαλείται «υγρός χρυσός», όχι μόνο λόγω του κιτρινωπού ή πορτοκαλί χρώματός του, αλλά και επειδή είναι εξαιρετικά σημαντικό για τη θρέψη και την προστασία του ευάλωτου νεογέννητου.

Στην αρχή θα παράγονται πολύ μικρές ποσότητες – περίπου 40 έως 50 ml (1,4 έως 1,8 fl oz) μέσα σε 24 ώρες – όμως, καθώς το στομάχι του μωρού είναι μικρό όσο ένα βότσαλο, αυτή η ποσότητα είναι ακριβώς όση χρειάζεται.
Το πρωτόγαλα είναι επίσης πολύ εύπεπτο. Και παρόλο που δεν είναι άφθονο, αντισταθμίζεται με την ποιότητά του.

Η σύσταση του πρωτογάλακτος

Το πρωτόγαλα έχει τα ίδια συστατικά με το γάλα που θα παράγετε αργότερα – απλώς οι ποσότητες αυτών των συστατικών είναι διαφορετικές, καθώς είναι προσαρμοσμένες στις ανάγκες του νεογέννητου μωρού σας.

Για παράδειγμα, το πρωτόγαλα αναφέρεται μερικές φορές ως φυσικός εμβολιασμός, επειδή τα επίπεδα αντισωμάτων και λευκών αιμοσφαιρίων είναι πολύ υψηλά. Το πρώτο σας γάλα πρέπει να περιέχει αυτά τα συστατικά, ώστε να προστατεύει το μωρό σας από λοιμώξεις και ασθένειες μετά την έξοδο του από την ασφάλεια της μήτρας σας.

Οι προστατευτικές ιδιότητες του πρωτογάλακτος είναι επίσης σημαντικές για το πεπτικό σύστημα του μωρού σας. Τα νεογνά γεννιούνται με ένα διαπερατό εντερικό επιθήλιο, το οποίο το πρωτόγαλα καλύπτει και σφραγίζει.^12,13 Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό αν το μωρό σας είναι πρόωρο, καθώς θα διατρέχει μεγαλύτερο κίνδυνο από την επικίνδυνη εντερική πάθηση νεκρωτική εντεροκολίτιδα (NEC).¹³

Είναι επίσης πλούσιο σε μέταλλα και βιταμίνες, με υψηλότερες συγκεντρώσεις βιταμινών Α, Ε και Κ από το ώριμο μητρικό γάλα. Το ποσοστό πρωτεϊνών στο πρωτόγαλα είναι επίσης υψηλότερο.1 Το πρωτόγαλα λειτουργεί επίσης ως καθαρτικό που βοηθά το μωρό σας να κάνει την πρώτη του εκκένωση, το μηκώνιο.¹⁴

Οι επόμενες εβδομάδες: Μεταβατικό γάλα

Κατά την πρώτη εβδομάδα της ζωής του μωρού σας, περίπου δύο έως τέσσερις ημέρες μετά τον τοκετό, η ποσότητα του μητρικού γάλακτος αλλάζει. Μπορεί να νιώσσετε τους μαστούς σας πιο γεμάτους και σφιχτούς – μια αλλαγή που είναι γνωστή ως «κατέβασμα του γάλακτος». Την τρίτη μέρα, το μωρό σας θα καταναλώσει 300 έως 400 ml μητρικού γάλακτος ανά 24 ώρες, και μέχρι την πέμπτη μέρα αυτό αυξάνεται σε 500 έως 800 ml, οπότε δεν είναι περίεργο αν οι μαστοί σας φαίνονται μεγαλύτεροι!

¹¹ Από την πέμπτη έως τη 14η ημέρα, το γάλα σας ονομάζεται μεταβατικό γάλα^15. Όπως υποδηλώνει και το όνομα, αλλάζει από το πρωτόγαλα σε ώριμο γάλα. Γίνεται πιο κρεμώδες στο χρώμα και την υφή, και επίσης υψηλότερο σε λιπαρά, θερμίδες και λακτόζη (ένα φυσικό σάκχαρο), καθιστώντας το την ιδανική τροφή για το ταχέως αναπτυσσόμενο νεογέννητο.

Αλλά να είστε σίγουρη ότι παραμένει πλούσιο σε προστατευτικά αντισώματα, ζωντανά κύτταρα, «καλά» βακτήρια και άλλα βιοδραστικά συστατικά που βοηθούν στη διατήρηση της υγείας του μωρού σας.¹⁵

Τέσσερις εβδομάδες και μετά: Ώριμο γάλα

Όταν το μωρό σας φτάσει τις τέσσερις εβδομάδες, το μητρικό σας γάλα θα είναι πλήρως ώριμο. Θα είναι πλούσιο σε πρωτεΐνη, σάκχαρα, βιταμίνες και μέταλλα, καθώς και σε πλήθος βιοενεργών συστατικών – όπως ορμόνες, παράγοντες ανάπτυξης, ένζυμα και ζωντανά κύτταρα – που υποστηρίζουν την υγιή ανάπτυξη και εξέλιξη του μωρού σας.⁷ Από τις τέσσερις εβδομάδες, η θρεπτική αξία και τα επίπεδα των συστατικών στο ώριμο γάλα παραμένουν γενικά αρκετά σταθερά. Παρόλα αυτά, η σύσταση του μητρικού γάλακτος μπορεί να αλλάζει από μέρα σε μέρα και από θηλασμό σε θηλασμό.

Για παράδειγμα, αν εσείς ή το μωρό είστε άρρωστοι, το σώμα σας θα παράγει αντισώματα για να αντιμετωπίσει αυτή την ασθένεια, τα οποία γίνονται μέρος του γάλακτός σας. Είναι αξιοσημείωτο πως όταν το μωρό αρχίζει να εξερευνά τον κόσμο και να βάζει παιχνίδια στο στόμα, η ποσότητα των προστατευτικών ενζύμων που καταπολεμούν βακτήρια στο γάλα αυξάνεται¹⁶. Αυτή η μεταβλητότητα στη σύσταση του μητρικού γάλακτος δείχνει πώς προσαρμόζεται στις μεταβαλλόμενες ανάγκες του μωρού.

Τι είναι το αρχικό και τελικό γάλα;

Μπορεί να παρατηρήσετε ότι το γάλα φαίνεται πιο παχύ και κρεμώδες προς το τέλος του θηλασμού. Αυτό συμβαίνει επειδή, καθώς προχωρά ο θηλασμός, η περιεκτικότητα σε λιπαρά αυξάνεται σταδιακά λόγω της κίνησης του γάλακτος μέσα στο στήθος. Αυτό συχνά ονομάζεται τελικό γάλα, ενώ το πρώτο, πιο «υδαρές» γάλα ονομάζεται αρχικό γάλα. Αυτά τα δύο ονόματα μπορεί να σας κάνουν να πιστεύετε ότι υπάρχει ένα σημείο όπου το αρχικό γίνεται τελικό, αλλά δεν υπάρχει τέτοιο σημείο. Η αλλαγή είναι σταδιακή.¹⁵ Και τα δύο είναι απαραίτητα για έναν ολοκληρωμένο θηλασμό και πλούσια σε βιταμίνες, μέταλλα, πρωτεΐνη και σάκχαρα.

Η περιεκτικότητα σε λιπαρά του γάλακτός σας σχετίζεται με το πόσο έχει αδειάσει το στήθος σας. Οι μαστοί σας θα είναι πιο γεμάτοι στην αρχή κάποιων θηλασμών (γάλα με χαμηλότερα λιπαρά) και πιο αδειασμένοι στην αρχή άλλων θηλασμών (γάλα με υψηλότερα λιπαρά). Μην ανησυχείτε υπερβολικά για το αρχικό και τελικό γάλα – μέσα σε 24 ώρες το μωρό θα καταναλώσει συνολικά περίπου την ίδια ποσότητα λιπαρών κάθε μέρα.¹⁷

Σύσταση μητρικού γάλακτος μετά τους έξι μήνες

Μπορεί να αναρωτιέστε τι συμβαίνει με το γάλα σας αν συνεχίσετε να θηλάζετε μακροπρόθεσμα. Μπορεί το σώμα σας να συνεχίσει να παράγει ώριμο γάλα υψηλής ποιότητας για μήνες ή ακόμη και χρόνια; Η απάντηση είναι να μην υποτιμάτε τους μαστούς σας.

Αν και είναι αλήθεια ότι θα χρειαστεί να ξεκινήσετε την εισαγωγή στερεών τροφών στους έξι μήνες για να ενισχύσετε τις αποθήκες ορισμένων θρεπτικών συστατικών, όπως ο σίδηρος, ¹⁸το γάλα σας θα εξακολουθεί να αποτελεί μεγάλο μέρος της διατροφής του μωρού.

Για παράδειγμα, όταν το μωρό σας είναι επτά μηνών, θα παίρνει ακόμα το 93% των θερμίδων του από μητρικό γάλα. Ακόμη, μεταξύ 11 και 16 μηνών, περίπου το μισό της ημερήσιας πρόσληψης θερμίδων θα προέρχεται από το γάλα. ¹⁹ Μπορείτε λοιπόν να χαλαρώσετε γνωρίζοντας ότι μπορείτε να συνεχίσετε να απολαμβάνετε τα οφέλη του θηλασμού για πολλούς μήνες ακόμη.

References

• 1 Ballard O, Morrow AL. Human milk composition: nutrients and bioactive factors. Pediatr Clin North Am. 2013;60(1):49-74.
• 2 Hassiotou F et al. Cells in human milk: state of the science. J Human Lact. 2013;29(2):171-182.
• 3 Beck KL, et al. Comparative proteomics of human and macaque milk reveals species-specific nutrition during postnatal development. J Proteome Res. 2015;14(5):2143-2157.
• 4 Zhang Z et al. Amino acid profiles in term and preterm human milk through lactation: a systematic review. Nutrients. 2013;5(12):4800-4821.
• 5 Sánchez CL et al. The possible role of human milk nucleotides as sleep inducers.Nutr Neurosci. 2009;12(1):2-8.
• 6 Moukarzel S, Bode L. Human milk oligosaccharides and the preterm infant: a journey in sickness and in health. Clin perinatol. 2017;44(1):193-207.
• 7 Hamosh M. Bioactive factors in human milk. Pediatric Clinics. 2001;48(1):69-86.
• 8 Brandtzaeg P. The mucosal immune system and its integration with the mammary glands. The J Pediatr. 2010;156(2):S8-15.
• 9 Uauy R et al. Essential fatty acids in early life: structural and functional role. Proc Nutr Soc. 2000;59(1):3-15.
• 10 Alsaweed M et al. Human milk cells and lipids conserve numerous known and novel miRNAs, some of which are differentially expressed during lactation. PLoS One. 2016;11(4):e0152610.
• 11 Neville MC et al. Studies in human lactation: milk volumes in lactating women during the onset of lactation and full lactation. Am J Clin Nutr. 1988;48(6):1375-1386.
• 12 Marchbank T et al. Pancreatic secretory trypsin inhibitor is a major motogenic and protective factor in human breast milk. Am J Physiol Gastrointest Liver Physiol. 2009;296(4):G697-703.
• 13 Herrmann K, Carroll K. An exclusively human milk diet reduces necrotizing enterocolitis. Breast Med. 2014;9(4):184-190.
• 14 Lawrence RA, Lawrence RM. Breastfeeding: A guide for the medical profession; 2011. 1114 p.
• 15 Martin CR et al. Review of infant feeding: key features of breast milk and infant formula. Nutrients. 2016;8(5):279.
• 16 Montagne P et al. Changes in lactoferrin and lysozyme levels in human milk during the first twelve weeks of lactation. InBioactive components of human milk 2001 (pp. 241-247). Springer, Boston, MA.
• 17 Kent JC, et al. Volume and frequency of breastfeedings and fat content of breast milk throughout the day. Pediatrics. 2006;117(3):e387-395.
• 18 Kuo AA et al. Introduction of solid food to young infants. Matern child health J. 2011;15(8):1185-1194.
• 19 Dewey KG et al. Breast milk volume and composition during late lactation (7-20 months). J Pediatr Gastroenterol Nutr. 1984;3(5):713-720.